Meny Lukk

Folk frå fortida – Johannes R. Sørevartdal

Johannes Rasmusson Sørevartdal (1821-1916) var leiglending og brukar av Larsgarden i Sørevartdal frå 1845 til 1879. Landbruks-teljingane syner at han hadde hest og på jamnen fora 12 storfe, 10 geiter og 10 sauer. I fiskja var han i mange år styremann på seksring og seinare ottring, men neppe på møring. På 1840-talet var han ein av dei fyrste vartdalingane som brukte rykk i torskefiskja. Far hans hadde vore lærar og sjølv hadde han lese meir enn flestalle i den tid. Han averterte på avisa Postbudet, som kom ut på Ekset i Volda i tida 1845-68. Toårsbolken 1864-65 var han varaordførar i Ulstein herad, den einaste vartdalingen som nokon gong sat med det ombodet i den dåverande kommunen. Også sidan var han innom formannskapet for Ulstein. Då Ulstein og Hareid Sparebank vart skipa i 1867, fekk han plass i forstandarskapet for banken og var med til han trekte seg i 1891. På 1870- og 1880-talet var han ein pådrivar i arbeidet for å få bygt vegar langs Vartdalsstranda og mellom gardane i bygdene. Største og viktigaste innsatsen la han ned i samband med å få reist eit kyrkjebygg for Vartdal. I juni 1874 fekk han med seg nokre andre vartdalingar og rodde inn til Solnør i Skodje. Der lukkast han overtale den framståande stortingsmannen Ludvig Daae (1824-1893) til å skrive ein søknad som skulle føre til at det vart bygt kyrkje på Øyrane i Nøre-Vartdal i 1876 og -77. I heile prosessen med å byggje og finansiere bygninga stod Lars-Johans i fremste rekke. I 1876 var han ein av valmennene frå Ulstein kommune som den 1. september deltok på valtinget i Molde. Her røysta han på Ludvig Daae, Nils Jørgen Gregersen (1840-1924), Mauritz Aarflot (1821-1904), Rasmus R. Aarflot (1829-1888) og Walter Scott Dahl (1839-1906). M. Aarflot, Daae og Dahl vart valde til å representere Romsdals amt på stortinget 1877-79, Gregersen og R Aarflot vart kåra til 1. og 2. varamann. I si tid den «fremste kommunemannen på Vartdal, klok og framsynt» skriv bygdebokforfattar Johannes Buset. Med framveksten av ulike partigrupperingar synte det seg at Lars-Johans sokna til venstrepartiet. Etter Vartdal-tunet i november 1877 vart så godt som snøydd i brann, stod berre løa att av bygningane i Larsgarden. Lars-Johans kjøpte då eit stabbur til bustad, gardsfolket på seks budde der til ein fekk opp nye hus i 1878. Den nye stova hans Johans i Larsgarden står på tuftene i 2024. Johannes var gift med Karina Anderssdotter frå Andersgarden på Årset. Ho vart mor til seks born, to av borna strauk med i farangen som i 1864 råka store delar av Sunnmøre og vidare. Døtrene Elina, Anne Olave (gift til Ingridgarden Barstad) og Ragnhild (gift Haugen i Hareid) nådde vaksen alder. Johannes var kanskje den siste som skreiv seg Sørevartdal. Etter ei personnamnlov av 1923 kravde at kvar norsk person skulle ha eit fast etternamn, tok dei aktuelle mannjamt i bruk Vartdal som etternamn.

5 kommentarer

  1. Knut Alnes

    Interessant. Visste ikkje at leiglendingar hadde slike muligheter før i tida. Han må ha vore svært dyktig og klok.

    • Kjellfrid Vartdal

      Han var vel ikkje leiglending i den meininga vi vanligvis legg i det. Alle gardane sør for elva på Vartdal (gardsnr. 106) var opprinneleg kirkegods. Gardbrukarane bygsla jorda frå Hareid kirke, og betalte tiend til denne. I løpet av 1800-talet kjøpte dei seg ut ein etter ein, men då Lars-Johans dreiv garden var Hareid kyrkje framleis eigar.

    • Magne Ivar Sætre

      Tidleg på 1800-talet var vel dei fleste gardbrukarane i Vartdal, og i mange andre sunnmørs-bygder, leiglendingar. Kringom 1850 byrja proprietærane på Sunnmøre å flytte kapitalen sin frå jordeige til meir profitable næringar som handel med fisk og skipsfart. Dermed fekk brukarane høve til å verte sjølveigarar. I 1900 var det vel knapt meir enn ein handfull leiglendingar på strekninga Festøy-Flåvik. I kvardagen spelte det nok lita rolle om du var leiglending eller ei, ingen i Vartdal sat på ein storgard i det 19. hundreåret. Men det var nok vanskelagre for ein leiglending å byggje opp eigenkapital. Skylda til jordeigaren tok av overskotet på bruket. Kommuneskatten var låg, og statsskatt vart ikkje innført før på 1890-talet.

  2. Kjartan Vartdal

    Var det Elina som overtok Larsgarden. Mannen til Ragnhild kunne rope fra Haugen og over fjorden til Vartdal. Stemmer det Magne. Ellers har eg høyrt at dei brukte naustdørene til å kommunisere med.

    • Magne Ivar Sætre

      1) Elina var den eldste av systrene. Det var ektemaken hennar, Knut frå Pettergarden Masdal, som i 1879 fekk kjøpe Larsgarden av Hareid kyrkje. Slik var ordninga den gongen, kona var formelt underlagt maken sin. Hareid kyrkje eigde på 1800-talet fleire gardar og gardpartar i Vartdal, desse kvitta kyrkjebolet seg med i løpet av nokre tiår. 2) I ei av vartdalssogene er nemnt at Mikkel-Hans (1865-1943) på Myklebust ein gong ropte over fjorden etter skyss. Han hadde ei kvass røyst som bar langt. Eg har ikkje høyrt om liknande tilfelle, men det er vel ikkje utenkjeleg at andre også kunne lage lyd som høyrdest over fjorden. 3) På side 134 i Vartdalssoga III står nemnt at Haue-Syvrin hadde avtalt med ein Vartdal-mann om at naustdøra til vartdalingen skulle stå open når Syvrin fekk telefonbod til Vartdal.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *